Deca bez sećanja: zaboravljena strana nacističkog projekta „Lebensborn“

Decenijama posle završetka Drugog svetskog rata, jedan segment nacističke politike ostao je relativno slabo prisutan u javnom diskursu, iako po svojim razmerama i dugoročnim posledicama spada među najdublje zahvate u društvenu strukturu Evrope. Reč je o sistematskoj otmici dece sa okupiranih teritorija i njihovom nasilnom uključivanju u nemačko društvo kroz program „Lebensborn“, koji je delovao pod direktnim okriljem SS-a i uz lični nadzor Hajnriha Himlera. Ovaj program nije imao isključivo demografsku funkciju, već je predstavljao pokušaj planskog preoblikovanja etničke i kulturne mape kontinenta.

„Lebensborn“, što na nemačkom znači “izvor života”, je formalno osnovan 1935. godine kao deo šire nacističke strategije povećanja broja „rasno podobnih“ Nemaca. U javnosti je predstavljan kao socijalna mreža za podršku nemačkim majkama i deci, ali se tokom rata pretvorio u instrument agresivne germanizacije. Posebno nakon napada na Poljsku i Sovjetski Savez, program je proširen na sistematsko prikupljanje dece iz slovenski naseljenih područja. U fokusu su bila deca iz Poljske, Ukrajine, Belorusije, Rusije, Češke, Slovačke, Slovenije, Srbije i drugih delova okupirane Evrope.

Nacistički rasni teoretičari smatrali su da među Slovenima postoji značajan broj dece koja, po fizičkim karakteristikama, odgovaraju njihovoj ideji „nordijskog tipa“. Takva deca su proglašavana „vrednim biološkim materijalom“ koji treba izuzeti iz „inferiornog okruženja“ i uključiti u nemačku zajednicu. Proces otmice bio je organizovan i birokratski uređen. Deca su odvajana od roditelja tokom racija, deportacija, u sirotištima ili nakon pogibije članova porodice. U mnogim slučajevima roditeljima nikada nije rečeno šta se dogodilo sa njihovim detetom.

Preciznih podataka o otetim malim Srbima nema, ali postoje procene da je samo tokom nemačko-hrvatske ofanzive na Kozaru oteto više hiljada mališana.

Nakon otmice, deca su prolazila kroz selekcione centre u kojima su lekari i rasni stručnjaci vršili detaljna antropološka ispitivanja: merenje lobanje, boju očiju, strukturu kose, telesne proporcije… Deca koja nisu zadovoljavala kriterijume često su slata u koncentracione logore ili vraćana u okupirane oblasti, dok su ona koja su ocenjena kao „pogodna“ uključivana u proces germanizacije. Taj proces je podrazumevao promenu imena i prezimena; zabranu korišćenja maternjeg jezika i potpunu izolaciju od prethodnog identiteta.

Obrazovni sistem, svakodnevna disciplina i ideološko vaspitanje korišćeni su kao osnovna sredstva preoblikovanja svesti. Starija deca su bila posebno izložena psihološkom pritisku, sa ciljem da se izbrišu sećanja na poreklo i porodicu. Saveznički izveštaji nakon rata navode da su mnoga deca, tokom ispitivanja, ponavljala naučene fraze o lojalnosti nemačkoj naciji i superiornosti „arijevske rase“, bez razumevanja njihovog stvarnog značenja. Kod mlađe dece, proces je bio još efikasniji, jer su odrastala bez ikakvog sećanja na prethodni život.

Po završetku rata, savezničke snage su u Nemačkoj pronašle ogromnu dokumentaciju vezanu za „Lebensborn“….

Američke jedinice su zaplenile stotine hiljada dosijea sa podacima o deci, njihovom poreklu, zdravstvenim kartonima i kretanju kroz sistem. Ipak, vrlo brzo je postalo jasno da je pronađena dokumentacija samo fragment onoga što je zaista postojalo. Značajan deo arhive je uništen u poslednjim mesecima rata, upravo sa ciljem prikrivanja razmera programa.

Saveznici su pokušali da identifikuju i vrate decu njihovim biološkim porodicama i državama porekla. Taj proces se, međutim, pokazao izuzetno složenim. Veliki broj dece više nije govorio svoj maternji jezik, nije imao jasna sećanja na roditelje, a nemačke porodice u kojima su živela doživljavaali su kao jedini poznati dom. U nekim slučajevima, deca su reagovala strahom ili otvorenim otporom na mogućnost povratka u zemlje koje su im bile potpuno nepoznate.

Dodatni problem predstavljala je promenjena politička realnost Evrope. Početkom Hladnog rata, interesovanje zapadnih saveznika za ovu temu je opadalo, jer je stabilizacija Zapadne Nemačke I borba protiv dojučerapnjih ruskih saveznika postala strateški prioritet. Procesi identifikacije su usporeni, istrage obustavljane, a sudbina većine otete dece ostala je nerešena. Prema procenama istoričara, svega dva do tri odsto dece obuhvaćene programom „Lebensborn“ vraćeno je u zemlje porekla.

Dugoročne posledice ovog programa nisu ograničene na period neposredno poosle rata. Smatra se da danas stotine hiljada, pa i više od milion građana Nemačke potiče od dece koja su nassilno oduzeta slovenskim porodicama tokom rata. Njihovi porodični identiteti su prekinuti, a istorije izmenjene ili potpuno izbrisane. Za razliku od drugih ratnih zločina, čije su posledice vidljive kroz materijalna razaranja i ljudske gubitke, „Lebensborn“ je ostavio tiše, ali dugotrajnije posledice - gubitak jezika, porekla i kolektivnog pamćenja.

Zbog toga se ovaj program danas sve češće posmatra ne samo kao deo nacističke demografske politike, već kao oblik kulturnog i identitetskog inženjeringa bez presedana. Otmica i germanizacija dece predstavljale su pokušaj trajne promene etničke strukture Evrope, čije se posledice osećaju i generacijama kasnije, o kojima ni savremena Nemačka ne želi da govori… Upravo u toj dugotrajnosti i nevidljivosti leži posebna težina ovog zločina, koji i danas ostaje predmet ozbiljnih istorijskih, pravnih i etičkih rasprava.